Naši sveci iz rimskog doba

Neka srce govori „Dok je država u to doba bila slaba, neuka, dok su njom upravljali besprincipijelni sebičnjaci, crkva je bila snažna, moćna, vođena od ljudi koji su bili spremni da za njen interes žrtvuju sve ono što je bilo lično, i s tako dalekovidom politikom da joj je to donelo pobedu za sledećih hiljadu godina”

Od tri najznačajnija „učitelja zapadne crkve” u 4. veku, koji su „bili tako učeni da će hrišćanstvu biti potrebno hiljadu godina da bi opet dalo ljude koji su im ravni”, čuveni filozof Bertrand Rasel navodi jednog koji je bio poreklom iz naših krajeva, iz Ilirika - svetog Jeronima (druga dvojica bili su sveti Ambrozije, episkop Milana, i sveti Augustin, čuveni teolog, poreklom iz severne Afrike). Sofronije Euzebije Jeronim (ili Hijeronim) rođen je sredinom 4. veka, oko 345. godine, u mestu Stridon, za koje se danas ne zna sa sigurnošću gde se nalazilo. Bilo je negde „na granici provincija Dalmacije i Panonije”, to jest na Balkanu, na onim prostorima koji su u širem smislu nazivani provincijom Ilirik (između brojnih teorija, jedna pretpostavka je da se radi o Grahovom polju u Hercegovini). Roditelji su mu bili hrišćani. Otac mu se zvao Euzebije, a brat Paulinijan. Bilo je to doba kad se u celoj hrišćanskoj crkvi, a posebno u Iliriku, vodila žestoka verska borba između pobornika pravoslavnog (u koje ulaze i kasniji „katolici”) i jeretičkog, arijanskog hrišćanstva (o „arijanskim saborima u Sirmijumu” „Zabavnik” je već pisao). Jeronim je zapisao da je bio dečak u vreme smrti cara Julijana Otpadnika (363. godine). Jeronim navodi da je, nakon pustošenja koje su izvršili Goti (verovatno nakon bitke kod Adrijanopolja, 378. godine), njegovo rodno mesto „opustelo, ostali su jedino nebo i zemlja na kojoj trnje raste i šuma osvaja”. Ali, čini se da nije previše žalio za rodnim mestom o kome je pisao sledeće: „U mom zavičaju seljačka neotesanost je urođena, stomak je ovde bog i živi se od danas do sutra. Veći je svetac onaj koji više ima...” Ipak, već u rodnom mestu Jeronim je stekao zavidno obrazovanje i naučio latinski. Godine 363. Jeronim je otišao u Rim gde je studirao retoriku i, prema sopstvenim rečima, vodio raspusan život, slično svom savremeniku iz Afrike, Augustinu (sveti Augustin je svoj put ka hrišćanskoj veri opisao u čuvenim „Ispovestima”) s kojim se kasnije dopisivao. Boravio je i u carskom gradu Trijeru na Rajni baš one godine kad je mali Gracijan (jedan od šest rimskih careva rođenih u Sirmijumu - današnjoj Sremskoj Mitrovici) proglašen za suvladara cara Valentinijana I (367. godine). Carski dvor bio je pun njegovih zemljaka iz Panonije koji su držali visoke položaje. Ali, sjaj i bogatstvo dvora nisu dugo bili iskušenje za mladića. On je odlučio da se uputi drugim putem - traženju Boga. Posvećuje se crkvi i počinje da prepisuje svete spise.

Rimski svet propada Posle putovanja u Galiju, Jeronim se naselio u Akvileju (danas Italija) gde je postao asketa. Zatim je pet godina proveo u Sinajskoj pustinji u Egiptu. Preko Carigrada vratio se u Rim i prijateljevao s rimskim papom Damaskinom kome je jedno vreme bio sekretar. Prema jednoj nepotvrđenoj teoriji i papa Damaskin takođe je bio panonskog porekla. Posle papine smrti (384. godine), Jeronim se ponovo uputio u Svetu zemlju gde je kao monah ostao do kraja života. Iako je imao ogromnu biblioteku, samom sebi je prebacivao, kao veliki greh, želju da čita čuvene latinske pisce, poput Vergilija, Plauta ili Cicerona. U pismu iz 396. godine, nakon smrti cara Teodosija I, Jeronim piše: „Drhtim od groze kad pomislim na katastrofu našeg vremena. Dvadeset i više godina, iz dana u dan, između Carigrada i Alpa proliva se rimska krv. Skitija, Trakija, Makedonija, Dakija... Dalmacija, Panonija - sve one su bile pljačkane, harane, pustošene od Gota, Sarmata, Kvada, Alana, Huna, Vandala, Markomana. Rimski svet propada...” Kasnije, 410. godine, nakon što su Goti opljačkali Rim, on je zapisao: „Svet propada. Da! Ali, sramota je i reći, naši gresi još žive i cvetaju. Obnovljeni grad, prestonicu carstva, progutala je užasna vatra i nema mesta na zemlji gde Rimljani nisu u izgnanstvu... Pa ipak, naš duh i dalje žudi samo za dobitkom... Naši zidovi blistaju od zlata... iako Hristos umire pred našim vratima u liku svojih siromaha...” S druge strane, kako primećuje i Bertrand Rasel, Jeronim ni jedan jedini put u svojim brojnim pismima ne razmišlja o praktičnoj politici niti o načinu da se spase carstvo. Stoga nije ni čudo da je Rimsko carstvo propalo kad su njegovi najbolji i najjači umovi, poput svetog Augustina, svetog Ambrozija, svetog Jeronima i drugih hrišćanskih vođa, bili toliko udaljeni od svakodnevnih, svetovnih stvari.

Sveti Jeronim je iza sebe ostavio ogromno delo, u prvom redu prevode, komentare kao i pisma. Smatra se jednim od najučenijih hrišćanskih otaca zapadne crkve. Na sugestiju pape Damaskina preveo je sa jevrejskog Stari zavet i tako stvorio najčuveniju latinsku verziju „Biblije” koja je nosila naziv „Vulgata”. Ovaj prevod je sledećih hiljadu godina bio jedina zvanična verzija „Biblije” koja je u liturgiji korišćena u katoličkoj crkvi. Ovaj prevod rađen je od 386. do 405. godine. Osim toga, Jeronim je pisao i poslanice protiv jeretika - pelagijanaca, zatim biografije hrišćanskih otaca i komentare svetih spisa. U njegovu zaostavštinu spada i oko 1000 pisama, među kojima i dopisivanje s najvećim hrišćanskim teologom Zapada svetim Augustinom, koji je bio biskup u gradu Hipo u Africi (blizu nekadašnje Kartagine, danas u Tunisu). Jeronim je umro oko 420. godine. U Katoličkoj crkvi smatra se svecem zaštitnikom bibliotekara i prevodilaca.

Ukrašavanje srca Još jedan značajan crkveni otac, savremenik svetog Jeronima i svetog Augustina, povezan je s prostorom Ilirika. Radi se o hrišćanskom misionaru i piscu svetom Nikiti, biskupu iz Remezijane, koji je za sobom ostavio značajno delo. Biografija Nikite (Nićete) iz Remezijane tipična je za velike biskupe 4. veka koji su istovremeno igrali i ulogu misionara, državnika i prosvetitelja. Remezijana (danas Bela Palanka) je naselje koje se nalazilo na rimskom vojnom drumu, između Naisa (Niša) i Serdike (Sofije). Ime naselja je keltskog porekla. Pretpostavlja se da su stanovnici bili većinom tračkog porekla, uz jaku rimsku kolonizaciju. Razvilo se na temeljima rimskog vojnog naselja (kastruma) iz vremena cara Trajana (1. i 2. vek). Remezijana je poznata i kao municipija grad (civitas) i kao oblast (regio). Od Dioklecijanovih reformi, Remezijana je bila deo provincije Sredozemne Dakije (Dacia Mediterranea). Ova provincija imala je četiri gradska područja (sa Serdikom - Sofijom kao središtem) i tri rudarske oblasti. Gradska područja (civitas, municipium) imala su samostalnu administraciju i sudstvo i svoje propise, dok su rudarske oblasti (regio) kao carski posedi od posebnog fiskalnog značaja, imale posebno uređenje na čelu s carskim namesnikom (procurator). Oblast Remezijane činili su: gradski atar (ager), rudarska naselja (vici metalorum), drumske stanice (mutatio, mansio), domorodačka tribalaska sela (vici) i opštine - zajednice (civitaes peregrine), poljoprivredna dobra aristokratije (villa) kao i vojna naselja i objekti (castrum). Od vremena Teodosija I ova oblast pripada istočnom delu carstva, dok je u crkvenom smislu deo zapadne crkve (do Justinijana). U središtu provincije, na veoma važnom putu, Remezijana je bila bogat grad, čemu su posebno doprinosili bogati rudnici gvožđa, bakra, srebra i zlata u okolini. U gradu se govorilo latinski, a ne grčki, kao u istočnom delu Balkanskog poluostrva, o čemu svedoči i sjajan latinski u delima svetog Nikite.

Sveti Nikita rođen je u Remezijani oko 338. godine, verovatno u porodici doseljenika. Nikita pripada onoj grupi hrišćanskih episkopa 4. veka koji su se žestoko borili protiv arijanske jeresi i koji su učestvovali na brojnim hrišćanskim saborima posvećenim ovom pitanju. Zabeleženo je da je širio hrišćanstvo među Besima - jednom od varvarskih tračkih plemena na Balkanu (po kome je možda nastalo i ime Bosna). Od 370. godine pa do oko 420. godine bio je biskup Remezijane. Nikita je bio savremenik gotske najezde na Balkan i poraza rimske vojske pod carem Valensom kod Hadrijanopolja (378. godine). Sveti Paulin, biskup Nole, u jednoj himni posvećenoj svom prijatelju Nikiti, pisao je da je ovaj iz Dardanije (jug Srbije) išao čak u Tomi (grad na Crnom moru, danas Konstanca u Rumuniji) šireći hrišćansku istinu celim Balkanom kako bi „od đavola načinio anđele”. Paulin dalje kaže: „Kod tebe su učili i Geti i oba Dačana, kako oni koji obrađuju zemlju, tako i žitelji kraj obala koji su kosmatiji od bika. Besi, izdržljiviji neg li njihov sneg, postadoše ovce pri tebi pastiru, paseš ih u dvorištu sveta, dok se rečima tvojim smiruju i Skiti, ukrašavajući srca.” Iz povesti o svetom Nikiti može da se zaključi da je na Balkanu još u 4. veku bilo divljih, neromanizovanih plemena, poput pomenutih Besa. U kasnije vreme pleme Besa davalo je vojnike u vizantijsku vojsku. Sveti Nikita je dva puta boravio u Rimu (398. i 402. godine). Učestvovao je na brojnim crkvenim saborima u Rimu (369) i Milanu (371), Kapui (391), Nimu (394). Na saboru u Kapui povereno mu je da ispita episkopa iz Naisa Bonosija, koji je propovedao doktrinu kojom je pokušao da pomiri arijanstvo s pravoslavnim učenjem. Između ostalog, Bonosije je osporavao devičanstvo Bogorodice, odnosno svodio ulogu Marije na prirodnu funkciju majke. Na saboru episkopa u Nimu prihvaćena je formula „simbola vere” koji je predložio sveti Nikita, zasnovanog na pravoslavnim stavovima ekumenskog sabora u Nikeji. Među delima svetog Nikite sačuvana su pisma, poslanice, besede i himne, u kojima je propovedao pravu, pravoslavnu veru i pobijao razne jeresi: arijanstvo, Makedonijevo učenje o Duhu svetom, učenje Bonosija o devičanstvu i drugo. Napisao je jedan priručnik za obred krštenja. Jedno od najčuvenijih dela koje se pripisuje svetom Nikiti je „Te Deum” - crkvena himna posvećena Bogu koja se i danas u nebrojenim verzijama koristi u liturgiji Katoličke crkve.