ILARION RUVARAC (1832 – 1905)

Istorija kao samostalna delatnost ljudskog duha, može se sagledati kao plod subjektivnog shvatanja o određenim događajima iz prošlosti. Međutim pojavom oprečnih mišljenja istorija biva obavijena velom tajni, sukoba i sumnji, kada se neretko dešavaju situacije kada istoričari počinju sumnjati u sve a posebno u činjenice za koje se prvobitno smatralo da su istinite.

Tokom devetnaestog veka, perioda u kom Srbija nakon viševekovnog turskog ropstva ponovo stiče svoju državnost, pod uticajem nacionalnog preporoda nastaje srpski romantičarski istoriografski pravac kome oponira kritički istoriografski pravac čiji je začetnik Ilarion Ruvarac.

Ilarion Ruvarac je rođen 01. 09. 1832. godine u Sremskoj Mitrovici, u porodici lokalnog sveštenika Vasilija Ruvarca, dobivši po krštenju ime Jovan. Interesantno je to što je mlađi Ruvarčev brat bio takođe čuveni srpski istoričar i političar Dimitrije Ruvarac (1842 – 1931). Osnovnu školu pohađa u Starom Slankamenu i Starim Banovcima, gde mu je službovao otac, a gimnaziju u Sremskim Karlovcima i Beču.

Budući da su mu već u Karlovcima profesori bili Jakov Gerčić i Aleksandar Stojačković, inače vrsni istoričari toga vremena, kod mladog Ruvarca se rađa želja za izučavanjem istorije. Tokom studija prava koje je pohađao u Beču u periodu 1852 – 1856. godine, mladi Ruvarac paralelno izučava istoriju, odnosno proučava istorijske izvore i komparativno proučavanje narodne tradicije, kao i kanonsko pravo. Posle završenih studija prava 1856. godine. Ruvarac pohađa bogosloviju u Sremskim Karlovcima koju završava 1859. godine.

Prekretnica u Ruvarčevom životu nastaje 1861. godine, kada se zamonašuje u manastiru Krušedol i uzima monaško ime Ilarion, pod kojim objavljuje najveći deo svojih radova. Ubrzo posle zamonašenja Ruvarac, zbog svoga visokog obrazovanja biva postavljen za beležnika crkvenog suda, a 1872. godine za profesora Karlovačke bogoslovije.

Godine 1874. biva postavljen za arhimandrita manastira Grgeteg, a već sledeće godine za rektora bogoslovije. Nakon sukoba sa tadašnjim patrijarhom Germanom Anđelićem 1882. godine, Ruvarac je smenjen sa mesta rektora, a uskoro je premešten za vikarnog episkopa Temišvarske eparhije, no kako je odbio da bude vladika, biva ponovo postavljen za arhimandrita u Grgeteg, koji za vreme njegovog nadstojništva doživljava opšti procvat, gde ostaje sve do smrti 08. 08. 1905. godine.

Godine 1888. Srpska kraljevska akademija ga proglašava za jednog od prvih redovnih članova, a pre toga to je učinilo i Srpsko učeno društvo, preteča Srpske kraljevske akademije 1869.godine.Ovaj čin je predstavljao počast, ne samo za Ruvarca, već za celokupni srpski narod.

Što se Ruvarčevog dela tiče, na početku se uviđa da centralnu figuru u njegovom radu čini proučavanje srednjevekovne istorije Srpskoga naroda. Za razliku od njegovih protivnika, pristalica romantičarske škole, Ruvarac veliku pažnju poklanja proučavanju istorijskih izvora. Boljem razumevanju izvora doprinosi i poznavanje jezika, koji su bili neophodni za proučavanje prošlosti. Tako se može reći da je Ruvarac, budući da je znao latinski, grčki, nemački, italijanski i mađarski, bio jedan od prvih obrazovanih srpskih istoričara.

Sam Ruvarac je tokom celog svog delovanja kritčki obrađivao veliki broj izvora, govoreći da bez kritike nema istorije, kao uzor mu je poslužio nemački istoričar Leopold fon Ranke, koji je govorio da prošlost treba prikazivati onakvu kakva je, bez sopstvenog ulepšavanja i domišljanja. Prve radove Ruvarac piše već kao student, prve dve rasprav Pregled domaćih izvora stare srpske povesnice i Prilog ka ispitivanju srbskih junačkih pesama objavljuje u časopisu Sedmici 1856. , odnosno 1858. godine, a 1884. godine ih izdaje pod nazivom Dve studentske rasprave.

U ovim raspravama se uviđa koliki značaj Ruvarac pridaje kritičkom pristupu istorijskim izvorima, kao i to da se po njemu junačke epske pesme ne mogu uzeti kao pouzdan izvor za događaje o kojima pevaju. Aktivniji rad je usledio u periodu posle 1867.godine, kada su nastale brojne rasprave od kojih su najvažnije: Kraljice i carice srpske, O prvim godinama Dušanovog kraljevanja u hronološkom pogledu, Nešto o Bosni dabarskoj i dabrobosanskoj episkopiji i o srpskim manastirima u Bosni, O pećkim patrijarsima od Makarija do Arsenija III, O humskim episkopima i hercenjgovačkim mitropolitima do godine 1766, Raški episkopi i mitropoliti, Dvije bosanske kraljice, Banovanje Tvrtka bana 1333. do 1377, Montenegrina, prilošci istoriji Crne Gore i Stari Slankamen.

Veliko interesovanje među srpskom obrazovanom javnosti izazvala je polemika između Ruvarca i predstavnika romantičarskog pravca u srpskoj istoriji, Pante Srećkovića povodom rasprave Ilariona Ruvarca iz 1879. godine koja nosi naziv Hronološka pitanja o vremenu bitke na Marici, smrti kralja Vukašina i smrti cara Uroša. Ruvarac je ovde opovrgao činjenicu koja je govorila da je kralj Vukašin ubio cara Uroša, uzevši u obzir činjenicu da je kralj Vukašin poginuo u Maričkoj bici, septembra meseca 1371. godine, a da je car umro tek krajem godine, što je Srećković osporavao.

Pored ovog pitanja polemika se vodila i oko izdaje Vuka Brankovića, uloge grofa Đorđa Brankovića prilikom seobe Srba, vekovne nezavisnosti Crne Gore i drugih spornih mesta srpske istorije. Epilog polemike se ogleda u tome što je Ruvarčev kritički istoriografski pravac vremenom stekao sve više pristalica i na kraju potpuno potisnuo Srećkovićev romantičarski istoriografski pravac.

Uoči 500 godišnjice Kosovske bitke Ruvarac je odlučio da napiše kritičku biografiju kneza Lazara, koja je objavljivana u nastavcima u časopisu Stražilovo više od godinu dana. Ovo delo objavljeno je kao knjiga O knezu Lazaru 1888. godine i predstavlja njegov najznačajniji rad. Iako sadrži izvesne nedostatke, kojih je i sam autor bio svestan ovo delo je i danas upotrebljivo i predstavlja dobar primer kritičke istoriografije.

Ruvarac je često činio digresije iz polemičkih razloga i koristio veliki broj raznovrsnih izvora koje je pravilno tumačio i analizirao. Takođe je utvrdio načelo da treba izbegavati falsifikate i tradiciju kao istorijske izvore i da svoju pažnju treba posvetiti izvorima koji su po vremenu i mestu nastanka bliži događaju o kome svedoče.Njegov veliki opus obuhvata radove iz gotovo svih perioda srpske istorije.

Pisao je živo, polemički, nastojeći da čitaocu prikaže put istraživanja do konačnog razrešenja problema. Iako je bio često osporavan i zbog svog nepokolebljivog stava zapadao u velike neprilike, Ruvarac je dobijao mnoga priznanja, tako je 2004. godine uvršten u spisak 100 najznamenitijih Srba. Stoga se može reći da je srpska nauka počastvovana što sadrži ime i delo jednog Ilariona Ruvarca.

Godine 1888. Srpska kraljevska akademija ga proglašava za jednog od prvih redovnih članova, a pre toga to je učinilo i Srpsko učeno društvo, preteča Srpske kraljevske akademije 1869.godine.Ovaj čin je predstavljao počast, ne samo za Ruvarca, već za celokupni srpski narod.

Iako je bio često osporavan i zbog svog nepokolebljivog stava zapadao u velike neprilike, Ruvarac je dobijao mnoga priznanja, tako je 2004. godine uvršten u spisak 100 najznamenitijih Srba.
Stoga se može reći da je srpska nauka počastvovana što sadrži ime i delo jednog Ilariona Ruvarca.

Časopis: Studentski Svet